Dieta przy zapaleniu trzustki powinna być przede wszystkim dopasowana do rodzaju choroby, jej przebiegu oraz aktualnej tolerancji pokarmów. Inaczej wygląda żywienie podczas ostrego zapalenia trzustki, inaczej po zakończeniu hospitalizacji, a jeszcze inaczej przy przewlekłym zapaleniu trzustki.
Przez lata w zaleceniach dotyczących zapalenia trzustki dominowało bardzo restrykcyjne podejście – głodzenie, stopniowe wprowadzanie płynów i znaczne ograniczanie tłuszczu. Obecne zalecenia są bardziej elastyczne. W przypadku łagodnego ostrego zapalenia trzustki zaleca się możliwie wczesny powrót do żywienia doustnego, jeśli pacjent dobrze je toleruje. Nie ma również potrzeby rozpoczynania od samych klarownych płynów.
W przewlekłym zapaleniu trzustki najważniejsze jest natomiast zapewnienie odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych oraz zapobieganie niedożywieniu. Zbyt restrykcyjna dieta może przynieść więcej szkody niż korzyści.
Jak więc powinna wyglądać dieta przy zapaleniu trzustki?
Ostre zapalenie trzustki (OZT) jest nagłym stanem zapalnym trzustki. Jego przebieg może być łagodny, ale u części osób choroba może mieć cięższy charakter i wymagać intensywnego leczenia oraz żywienia klinicznego.
Przewlekłe zapalenie trzustki (PZT) jest chorobą długotrwałą, która może prowadzić do stopniowego uszkodzenia trzustki. W jej przebiegu mogą pojawić się problemy z trawieniem i wchłanianiem składników odżywczych, spadek masy ciała czy niedobory witamin. Dlatego osoby z przewlekłym zapaleniem trzustki są szczególnie narażone na niedożywienie.
Dieta jest ważnym elementem postępowania, ale powinna być traktowana jako wsparcie leczenia, a nie jego zamiennik.
Sposób żywienia podczas ostrego zapalenia trzustki zależy przede wszystkim od ciężkości choroby.
W przypadku łagodnego OZT, jeśli pacjent ma apetyt, nie wymiotuje i jest w stanie tolerować jedzenie, zaleca się stosunkowo szybki powrót do żywienia doustnego. Aktualne wytyczne ACG wskazują na możliwość rozpoczęcia jedzenia już w ciągu 24–48 godzin, zgodnie z tolerancją pacjenta.
Nie trzeba więc czekać, aż wszystkie wyniki badań wrócą do normy.
Na początku dobrze sprawdzają się posiłki:
Można sięgać między innymi po ryż, ziemniaki, jasne pieczywo, drobne kasze, gotowane warzywa, chude mięso czy delikatne ryby.
W starszych materiałach często spotyka się podział żywienia po OZT na kilka etapów – od diety płynnej, przez półpłynną, aż do bardziej normalnej diety.
Takie etapy mogą być pomocne w praktyce, szczególnie gdy pacjent przez pewien czas źle toleruje jedzenie. Nie powinny być jednak traktowane jako sztywny schemat obowiązujący każdego.
Aktualne zalecenia wskazują, że u pacjentów z łagodnym OZT można rozpocząć żywienie od niskotłuszczowych pokarmów stałych, zamiast obowiązkowo przechodzić od płynów do coraz bardziej stałych produktów. Najważniejsza jest tolerancja pokarmów i stan pacjenta.
Oznacza to, że dietę rozszerzamy stopniowo wtedy, gdy jest taka potrzeba, a nie dlatego, że określony etap choroby wymaga konkretnej konsystencji posiłków.
Po ustąpieniu ostrego okresu jadłospis powinien być stopniowo rozszerzany.
Dobrze sprawdzają się:
Produkty zbożowe:
jasne pieczywo, ryż, drobne kasze, drobne makarony, płatki zbożowe w dobrze tolerowanej formie.
Warzywa:
początkowo przede wszystkim gotowane, duszone lub pieczone, np. marchew, cukinia czy ziemniaki.
Owoce:
dojrzałe, miękkie, a przy gorszej tolerancji również pieczone lub gotowane, np. banan czy jabłko.
Źródła białka:
chudy drób, chude ryby, jaja oraz dobrze tolerowane produkty mleczne.
Tłuszcze:
w ograniczonej ilości, zgodnie z aktualnym stanem zdrowia i tolerancją.
W materiałach dotyczących diety trzustkowej często podkreśla się również znaczenie łagodnej obróbki termicznej – gotowania, gotowania na parze, duszenia bez obsmażania oraz pieczenia.
W przypadku przewlekłego zapalenia trzustki podejście jest nieco inne.
Najważniejszym celem jest zapewnienie odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych oraz zapobieganie niedożywieniu. Choroba może wiązać się ze spadkiem apetytu, dolegliwościami bólowymi oraz problemami z trawieniem i wchłanianiem, dlatego zbyt restrykcyjna dieta może dodatkowo pogłębiać problem.
Nie oznacza to jednak, że przy przewlekłym zapaleniu trzustki można jeść wszystko bez ograniczeń.
Warto przede wszystkim obserwować tolerancję poszczególnych produktów, ograniczać bardzo tłuste i ciężkostrawne potrawy oraz zadbać o regularne, odpowiednio skomponowane posiłki.
Tak, ale stopień ograniczenia tłuszczu powinien zależeć od sytuacji.
W łagodnym ostrym zapaleniu trzustki przy ponownym rozpoczęciu żywienia zalecana jest dieta o niższej zawartości tłuszczu.
Przy przewlekłym zapaleniu trzustki nie zaleca się natomiast automatycznego stosowania bardzo restrykcyjnej diety niskotłuszczowej u każdego pacjenta. Nadmierne ograniczanie tłuszczu może zmniejszać kaloryczność diety i utrudniać pokrycie zapotrzebowania energetycznego.
Jeżeli występują problemy z trawieniem tłuszczu, konieczne może być indywidualne ustalenie jego ilości oraz odpowiednie leczenie enzymami trzustkowymi.
Dlatego dieta bez tłuszczu nie jest uniwersalnym rozwiązaniem dla każdego pacjenta z zapaleniem trzustki.
Nie.
Samo zapalenie trzustki nie oznacza konieczności stosowania diety bez węglowodanów ani automatycznego wykluczania cukru.
Węglowodany są ważnym źródłem energii i mogą stanowić element prawidłowo zbilansowanej diety. Szczególne ograniczenia mogą być potrzebne w przypadku współistniejących zaburzeń gospodarki glukozowej lub cukrzycy, ale wtedy dieta powinna być dopasowana indywidualnie.
Nie ma więc podstaw, aby każdej osobie z zapaleniem trzustki zalecać dietę niskowęglowodanową czy automatycznie dietę o niskim indeksie glikemicznym.
Najczęściej problematyczne są produkty bardzo tłuste, smażone i ciężkostrawne.
Warto ograniczyć:
W zależności od indywidualnej tolerancji ograniczenia mogą dotyczyć również produktów wzdymających, bardzo ostrych przypraw czy produktów o dużej zawartości błonnika. (Dietetyka #NieNaŻarty)
Nie oznacza to jednak, że wszystkie te produkty muszą być wykluczone na zawsze. Szczególnie w przewlekłym zapaleniu trzustki dieta powinna być możliwie różnorodna.
Jedną z najważniejszych zasad żywienia przy chorobach trzustki jest rezygnacja z alkoholu.
Alkohol jest jednym z czynników związanych z rozwojem zapalenia trzustki i może zwiększać ryzyko kolejnych epizodów oraz pogarszać przebieg przewlekłej choroby. Dlatego przy rozpoznanym zapaleniu trzustki nie jest dobrym elementem diety.
Sposób przygotowania jedzenia ma duże znaczenie, szczególnie w okresie zaostrzenia objawów.
Najlepiej wybierać:
Warto natomiast ograniczyć smażenie oraz przygotowywanie potraw z dużą ilością tłuszczu.
Przy problemach z trzustką dobrze sprawdza się regularne spożywanie mniejszych posiłków zamiast bardzo obfitych dań.
Takie rozwiązanie może być szczególnie pomocne u osób, które mają mniejszy apetyt, szybciej czują sytość lub gorzej tolerują większe porcje.
Nie ma jednak jednej liczby posiłków odpowiedniej dla każdego. Ich liczba powinna zależeć od apetytu, zapotrzebowania energetycznego i indywidualnej tolerancji.
Tak.
To jeden z ważniejszych elementów, o których warto pamiętać. Przewlekłe zapalenie trzustki nie oznacza automatycznie konieczności całkowitego wykluczenia tłuszczu.
Przy odpowiednim leczeniu enzymatycznym tłuszcz może być tolerowany, a jego nadmierne ograniczanie może utrudniać dostarczenie wystarczającej ilości energii.
Jeżeli jednak po tłustych posiłkach pojawiają się biegunki, bóle brzucha lub inne objawy, konieczna jest konsultacja i odpowiednie dostosowanie diety oraz leczenia.
Tak.
Nie ma potrzeby automatycznego eliminowania wszystkich owoców. Przy gorszej tolerancji lepiej mogą sprawdzać się owoce dojrzałe, miękkie, gotowane lub pieczone.
Przykładami mogą być:
W okresie zaostrzenia objawów warto ograniczać przede wszystkim produkty, które indywidualnie nasilają dolegliwości.
Tak, jeśli jest dobrze tolerowany.
W diecie mogą pojawić się między innymi jogurt naturalny, kefir, chude twarogi czy mleko o niższej zawartości tłuszczu. W przypadku nietolerancji laktozy lub innych problemów z tolerancją należy odpowiednio zmodyfikować jadłospis.
Nie ma potrzeby automatycznego wykluczania całej grupy produktów mlecznych.
Tutaj również ważna jest indywidualizacja.
W okresie gorszej tolerancji lub zaostrzenia objawów często lepiej sprawdza się dieta z mniejszą ilością błonnika, szczególnie tego pochodzącego z dużych ilości surowych warzyw, produktów pełnoziarnistych czy nasion.
W przewlekłym zapaleniu trzustki nie należy jednak bez potrzeby utrzymywać bardzo restrykcyjnej diety przez cały czas. Wraz z poprawą tolerancji można stopniowo rozszerzać jadłospis.
Przykładowy dzień przy dobrze tolerowanej diecie może wyglądać następująco:
Śniadanie:
jasne pieczywo z chudym twarogiem i gotowanym jajkiem + dojrzały banan.
II śniadanie:
jogurt naturalny z delikatnym dodatkiem płatków i owoców dobrze tolerowanych.
Obiad:
pieczony filet z indyka, ziemniaki i gotowana marchew z niewielką ilością oliwy.
Podwieczorek:
pieczone jabłko lub lekki jogurt.
Kolacja:
kanapki z jasnego pieczywa z chudą wędliną drobiową i delikatnymi warzywami.
Jest to jedynie przykład. Przy zapaleniu trzustki sposób żywienia powinien być dostosowany do aktualnego etapu choroby i tolerancji poszczególnych produktów.
Po zakończeniu ostrego epizodu nie należy pozostawać przez długi czas na bardzo ograniczonym jadłospisie.
W miarę poprawy samopoczucia dietę można stopniowo rozszerzać, obserwując reakcję organizmu. W pierwszym okresie dobrze sprawdzają się posiłki lekkostrawne, przygotowane bez smażenia i z ograniczoną ilością tłuszczu.
Następnie można stopniowo wprowadzać większą różnorodność produktów.
W starszych materiałach można spotkać dokładnie rozpisane etapy rozszerzania diety po OZT. Mogą one być praktycznym punktem odniesienia, ale nie powinny zastępować indywidualnej oceny stanu pacjenta. Nowsze wytyczne kładą większy nacisk na wczesne żywienie i tolerancję pokarmów.
W przewlekłym zapaleniu trzustki szczególnie ważne są:
Przewlekłe zapalenie trzustki zwiększa ryzyko niedożywienia, dlatego zbyt restrykcyjna dieta nie jest dobrym rozwiązaniem. ESPEN podkreśla potrzebę regularnej oceny stanu odżywienia pacjentów z przewlekłym zapaleniem trzustki.
Tak, ale sposób żywienia powinien zmieniać się wraz z aktualnym stanem zdrowia.
Dieta stosowana bezpośrednio po ostrym zapaleniu może być bardziej lekkostrawna i niskotłuszczowa. Wraz z poprawą tolerancji powinna być stopniowo rozszerzana.
Przy przewlekłym zapaleniu trzustki celem nie jest utrzymywanie bardzo restrykcyjnej diety przez wiele lat. Najważniejsze jest stworzenie pełnowartościowego jadłospisu, który dostarcza odpowiedniej ilości energii i składników odżywczych, a jednocześnie nie powoduje nasilania objawów.
Dieta przy zapaleniu trzustki nie powinna być oparta wyłącznie na długiej liście zakazów.
W ostrym zapaleniu trzustki najważniejsze jest dostosowanie żywienia do ciężkości choroby. Przy łagodnym przebiegu, jeśli pacjent dobrze toleruje jedzenie, zaleca się możliwie szybkie rozpoczęcie żywienia doustnego. Nie ma konieczności automatycznego przechodzenia od samych płynów do pokarmów stałych.
W przewlekłym zapaleniu trzustki najważniejsze jest natomiast zapobieganie niedożywieniu i zapewnienie odpowiedniej ilości energii oraz składników odżywczych. Zbyt restrykcyjna dieta, szczególnie bez odpowiedniego powodu, może prowadzić do niedoborów i utraty masy ciała.
Dlatego sposób żywienia przy zapaleniu trzustki powinien być lekki, dobrze tolerowany, odpowiednio zbilansowany i dopasowany do aktualnego stanu zdrowia.
W Rukola Catering dbamy o jakość produktów oraz odpowiedni sposób przygotowania posiłków, w tym właściwą obróbkę termiczną. Jeśli nie wiesz, jaki sposób żywienia będzie odpowiedni w Twojej sytuacji, skontaktuj się z naszym dietetykiem klinicznym – pomożemy dobrać odpowiednie rozwiązanie do Twoich potrzeb i stanu zdrowia.
Autor:
Agnieszka Bielawa
Dietetyk kliniczny
