Dieta low FODMAP to narzędzie dietoterapeutyczne stosowane najczęściej przy IBS (zespole jelita drażliwego) i bywa wykorzystywane także jako element postępowania żywieniowego przy SIBO. Jej sens nie polega na wiecznym zakazie, tylko na tym, żeby na chwilę ograniczyć grupy węglowodanów, które u części osób nasilają wzdęcia, ból brzucha, przelewania czy biegunki/zaparcia, a potem spokojnie wrócić do możliwie szerokiego jadłospisu.
FODMAP to skrót od fermentujących oligo-, di- i monosacharydów oraz polioli (m.in. fruktany, GOS, laktoza, nadmiar fruktozy i alkohole cukrowe). To związki, które mogą słabo się wchłaniać i pracować w jelicie, co u wrażliwych osób przekłada się na objawy.
Kluczowy haczyk brzmi: ten sam produkt może być low albo high FODMAP w zależności od ilości. Monash (twórcy metodologii) opisują to wprost w swoim systemie świateł – liczy się porcja na posiłek, a nie ogólna etykietka wolno/nie wolno.
Najczęstszy błąd to traktowanie listy jak religii: jabłko złe, truskawka dobra, koniec. W praktyce low FODMAP działa etapami: najpierw ograniczenie (na tyle krótkie, żeby miało sens i nie zubożyło diety), potem kontrolowane testy i dopiero na końcu wersja spersonalizowana. Przykładowo w materiałach klinicznych spotyka się 3 tygodnie ścisłej fazy i przejście do reintrodukcji pod opieką dietetyka, a w zaleceniach NHS często pojawia się 4–6 tygodni jako czas, który zwykle wystarcza, by ocenić reakcję i przejść dalej.
Poniżej masz praktyczną mapę produktów, które najczęściej mieszczą się w low FODMAP (w typowych porcjach). Traktuj to jako punkt startu – nie wyrocznię.
| Kategoria | Zazwyczaj ok (low FODMAP w standardowych porcjach) | Na co uważać mimo że wygląda niewinnie |
| Warzywa | rukola, szpinak, sałaty, ogórek, pomidor, papryka, marchew, bakłażan, cukinia | brokuł, brukselka, batat, seler – często tolerowane tylko do określonej ilości |
| Owoce | banan, kiwi, winogrona, pomarańcza, truskawki, borówki, ananas | grejpfrut/lichi/granat – w NHS pojawiają się jako owoce do bardziej restrykcyjnego limitowania porcji |
| Produkty zbożowe | ryż, owies, komosa ryżowa, gryka, ziemniaki, kukurydza/polenta, tapioka | gluten-free nie zawsze znaczy low FODMAP – sprawdzaj dodatki typu inulina/FOS |
| Nabiał i zamienniki | produkty bez laktozy (jogurt/kefir/twaróg bez laktozy), sery dojrzewające (np. cheddar/parmezan), mleko migdałowe/ryżowe | zwykłe mleko i jogurt mogą nasilać objawy przez laktozę (u wrażliwych) |
| Białko | jaja, ryby, mięso, drób, tofu | marynaty, wędliny i gotowe sosy – często zawierają czosnek/cebulę albo ich pochodne |
| Tłuszcze | oliwa, masło, ghee; przy gotowaniu sprawdza się też oliwa czosnkowa (infused) | same tłuszcze nie są FODMAP, ale u części osób duża ilość tłuszczu nasila objawy niezależnie |
Tu masz klasyków, którzy najczęściej wysadzają brzuch w kosmos w pierwszym etapie (znowu: zwykle, bo indywidualność robi swoje).
W warzywach najczęściej problematyczne są cebula, czosnek, kalafior, pieczarki oraz część roślin strączkowych (fasola, soczewica, ciecierzyca), zwłaszcza w większych porcjach.
W owocach wysoko FODMAP bywają m.in. jabłka, gruszki, mango, arbuz, śliwki, morele oraz soki i suszone owoce w większych ilościach. Jeśli potrzebujesz większej ilości informacji o owocach w diecie low fodmap polecamy zapoznać się z naszym artykułem: Dieta low fodmap a owoce – lista dozwolonych, porcje i czego unikać?
W zbożach i pieczywie często odpadają klasyczne produkty pszenne/żytnie/jęczmienne (chleb, bułki, zwykły makaron), a bezpieczniejsze bywają warianty bezglutenowe lub oparte o ryż/owies/gryczane mąki (ale z kontrolą dodatków).
Najczęściej winne nie są główne produkty, tylko dodatki w gotowcach: czosnek/cebula w przyprawach i sosach, koncentraty owocowe, a także inulina/FOS/oligofruktoza dodawane do produktów fit jako prebiotyk. NHS zwraca uwagę, żeby czytać etykiety właśnie pod ten kąt.
Do tej samej kategorii należą poliolowe słodziki (sorbitol, mannitol, ksylitol) – często obecne w gumach do żucia, miętówkach i bez cukru.
Jeśli celem jest wejście w etap eliminacyjny bez polowania na składniki i bez ciągłego ryzyka wpadki w sosie czy przyprawie, gotowa dieta pudełkowa potrafi realnie ułatwić życie. W Rukola Catering dostępną mamy dietę Low Fodmap jest ona propozycją dla osób z IBS i SIBO, układana zgodnie z zaleceniami naukowców z Monash University, z naciskiem na wykluczanie składników nasilających wzdęcia i ból brzucha (np. cebuli i czosnku oraz produktów z laktozą).
Bez rozpisywania makro co do grama: rano owsianka na mleku bez laktozy z truskawkami; w ciągu dnia ryż lub komosa z kurczakiem/rybą i warzywami typu cukinia, marchew, papryka; na przekąskę kiwi albo winogrona; wieczorem omlet z rukolą i pomidorem. Taki schemat trzyma się bezpiecznych baz (ryż/owies, proste białko, warzywa o zwykle niskiej zawartości FODMAP) i minimalizuje ryzyko ukrytych dodatków.
Low FODMAP nie jest dietą na zawsze – sens robi wtedy, gdy po krótkiej fazie ograniczeń przechodzi się do reintrodukcji i buduje własną tolerancję. Właśnie dlatego źródła medyczne podkreślają pracę etapową i (najlepiej) prowadzenie przez dietetyka.
